Hiperdoncja - czyli dodatkowe zęby w łuku zębowym i na podniebieniu

Podwójne zęby u człowieka - czy to możliwe?

Tak, podwójne zęby u człowieka są możliwe. Taka sytuacja nazywa się hiperdoncją, czyli występowaniem nadliczbowych zębów, „dodatkowych” obok normalnych.

Czym jest hiperdoncja?

Hiperdoncja to wada rozwojowa, w której pojawiają się zęby nadliczbowe, czyli dodatkowe zęby ponad prawidłową liczbę. Mogą one wyrznąć się w jamie ustnej albo pozostać niewidoczne, zatrzymane w kości. Często prowadzą do stłoczenia i przesuwania zębów oraz mogą opóźniać wyrzynanie zębów stałych. Zwykle rozpoznaje się ją podczas badania stomatologicznego i na podstawie zdjęcia RTG.

Gdzie najczęściej występuje hiperdoncja?

Hiperdoncja najczęściej dotyczy przedniego odcinka szczęki, zwłaszcza okolicy między górnymi jedynkami tzw. mesiodens – najczęstszy ząb nadliczbowy.

Inną grupą są zęby zatrzonowe, które rozwijają się za ostatnimi trzonowcami, zwykle za ósemkami.

Wyróżnia się także zęby przytrzonowe, występujące w okolicy trzonowców – między pierwszym a drugim zębem trzonowym lub między drugim a trzecim – i dość często układające się symetrycznie po obu stronach łuku zębowego.

Można ją spotkać przede wszystkim u dzieci i młodzieży (wychodzi przy wyrzynaniu zębów stałych i na RTG), a statystycznie częściej u chłopców niż u dziewczynek.

Czynniki, które sprzyjają hiperdoncji

Czasem hiperdoncja występuje też w przebiegu niektórych zespołów genetycznych/wrodzonych. Najczęściej wymienia się dysplazję obojczykowo-czaszkową oraz zespół Gardnera (wariant rodzinnej polipowatości gruczolakowatej jelita grubego). Może też występować m.in. u pacjentów z rozszczepem wargi i/lub podniebienia. Rzadziej opisywano ją także w przebiegu takich jednostek jak zespół Downa, zespół Ehlersa-Danlosa, choroba Fabry’ego, zespół Ellisa-van Crevelda, zespół Nance’a-Horana, zespół Rubinsteina-Taybiego czy zespół tricho-rhino-phalangeal (TRPS).

Objawy hiperdoncji

Objawy hiperdoncji mogą być różne – od subtelnych zmian w łuku zębowym po wyraźne problemy ze zgryzem i stanami zapalnymi.

1) Brak objawów – hiperdoncja bywa wykrywana przypadkowo na zdjęciu RTG, gdy ząb nadliczbowy nie jest widoczny w jamie ustnej.

2) Opóźnione lub zaburzone wyrzynanie zębów stałych – dodatkowy ząb może blokować drogę wyrzynania i powodować, że „stały” ząb nie pojawia się w spodziewanym czasie.

3) Stłoczenie i przemieszczenia zębów – zęby mogą ustawiać się ciasno, krzywo, obracać się lub nachodzić na siebie.

4) Nieprawidłowy zgryz – przesunięcia w łuku zębowym mogą zaburzać kontakt zębów górnych i dolnych.

5) Szpary między zębami (diastemy) lub asymetria łuku – szczególnie w odcinku przednim, gdy ząb nadliczbowy pojawia się między siekaczami.

6) Zatrzymanie zęba w kości – prawidłowy ząb może pozostać niewyrznięty (zatrzymany) przez obecność zęba nadliczbowego.

7) Dolegliwości bólowe, dyskomfort, podrażnienia – zwłaszcza gdy dodatkowy ząb wyrzyna się w nietypowym miejscu i drażni śluzówkę.

8) Stany zapalne i problemy z higieną – nietypowe ustawienie zębów sprzyja zaleganiu płytki, próchnicy i zapaleniu dziąseł.

9) Zmiany okołozębowe – w niektórych przypadkach wokół zęba zatrzymanego mogą rozwijać się torbiele lub inne zmiany widoczne w badaniach obrazowych.

Leczenie hiperdoncji

Najczęstsze metody leczenia hiperdoncji zależą od tego, gdzie leży ząb nadliczbowy, czy się wyrznął, i czy powoduje problemy w zgryzie:

1) Obserwacja i kontrola RTG – jeśli ząb nadliczbowy nie daje objawów, nie przeszkadza w wyrzynaniu zębów stałych i nie powoduje powikłań, czasem wybiera się regularne kontrole.

2) Usunięcie zęba nadliczbowego (ekstrakcja) – to najczęstsze postępowanie, szczególnie gdy ząb blokuje wyrzynanie, powoduje stłoczenie, przesunięcia zębów lub inne zaburzenia.

3) Chirurgiczne usunięcie zęba zatrzymanego – gdy ząb nadliczbowy jest niewyrżnięty i położony w kości (często dotyczy np. mesiodens), usuwa się go zabiegowo, zwykle po dokładnej diagnostyce obrazowej.

4) Leczenie ortodontyczne – bywa konieczne po usunięciu zęba nadliczbowego (lub równolegle), żeby zrobić miejsce, ustawić zęby w łuku i poprawić zgryz.

5) Odsłonięcie zęba i „wyciąganie” ortodontyczne (ekspozycja + trakcja) – gdy ząb stały jest zatrzymany przez ząb nadliczbowy i sam nie chce się wyrżnąć, czasem chirurgicznie odsłania się ząb stały i ortodontycznie sprowadza go do łuku.

W praktyce często stosuje się podejście chirurgiczno-ortodontyczne (usunąć przeszkodę i następnie ustawić zęby). U dzieci ważny jest też moment zabiegu – w wielu publikacjach podkreśla się korzyści z wczesnego usunięcia mesiodensu, żeby ułatwić prawidłowe wyrzynanie i zmniejszyć ryzyko dłuższego leczenia ortodontycznego.

Usuwanie zęba na podniebieniu

Choć dokładne etapy zabiegu usunięcia zęba mogą się różnić w zależności od tego, czy ząb jest w pełni wyrznięty, częściowo, czy zatrzymany w kości, to proces ten zwykle wygląda jak poniżej.

Krok 1. Znieczulenie

Podaje się znieczulenie miejscowe w okolicy podniebienia (bywa odczuwalne, bo śluzówka podniebienia jest „twardsza”). Po kilku minutach sprawdza się skuteczność znieczulenia.

Krok 2. Dostęp chirurgiczny

Jeśli ząb jest zatrzymany lub częściowo przykryty tkanką, lekarz wykonuje nacięcie na podniebieniu i odwarstwia niewielki płat śluzówkowo-okostnowy, aby odsłonić kość nad zębem. Gdy ząb leży w kości, usuwa się niewielką ilość kości (tzw. osteotomia), żeby uzyskać dostęp do korony. W razie potrzeby ząb może zostać podzielony na fragmenty (sekcja), aby wyjąć go bezpieczniej i mniej urazowo.

Krok 3. Usunięcie zęba

Ząb usuwa się narzędziami chirurgicznymi (dźwignie/kleszcze), delikatnie rozluźniając go w zębodole lub w loży kostnej.

Krok 4. Oczyszczenie pola zabiegowego

Lekarz usuwa ziarninę, wygładza ostre brzegi kości, płucze ranę i sprawdza, czy nie ma komunikacji z jamą nosową (rzadkie) oraz czy nie uszkodzono sąsiednich struktur. Jeśli w okolicy była torbiel lub zmiana zapalna, może zostać usunięta i wysłana do badania histopatologicznego.

Krok 5. Zaopatrzenie rany

Płat śluzówki układa się z powrotem i zakłada szwy (zwykle rozpuszczalne lub do zdjęcia po ok. 7–14 dniach). Czasem stosuje się opatrunek miejscowy lub hemostatyczny.

Po zabiegu pacjent dostaje instrukcje postępowania w najbliższych dniach. Zwykle nakazuje ona miękką/letnią dietę, unikanie gorących napojów i intensywnego płukania w pierwszej dobie, codzienną higienę z ostrożnym omijaniem rany, ewentualnie płukanki. W razie potrzeby lekarz zaleca leki przeciwbólowe. Leczenie kończy wizyta kontrolna, która służy ocenie gojenia i ewentualnemu zdjęciu szwów. Jeśli celem zabiegu było odblokowanie wyrzynania zęba stałego, zwykle planuje się dalszą obserwację lub współpracę z ortodontą.

Dodatkowy ząb na podniebieniu - usunąć czy zostawić?

Decyzja o tym co robić z dodatkowym zębem jest kwestią indywidualną. Zależy głownie od tego, czy ząb przeszkadza i gdzie dokładnie jest położony.

Najczęściej usuwa się dodatkowy ząb, jeśli utrudnia wyrzynanie zęba stałego, powoduje jego zatrzymanie, powoduje stłoczenie, przesunięcia, wadę zgryzu albo szpary między zębami, jest podejrzenie powikłań w kości (np. zmian torbielowatych) lub nawracających stanów zapalnych, a także gdy planowane jest leczenie ortodontyczne i ząb jest mechaniczną przeszkodą.

Bywa, że ząb można zostawić pod kontrolą, zwłaszcza gdy jest prawidłowo wyrznięty, stabilny, nie powoduje urazów i nie zaburza zgryzu, nie blokuje wyrzynania innych zębów, nie ma oznak stanu zapalnego ani zmian w kości, a pacjent ma przeciwwskazania do zabiegu lub ryzyko zabiegu jest większe niż korzyść (rzadziej).

‍